گفتگو با جاوید ایمانیان کارشناس مرمت:
خاطرات میخچه گران در آتش خانه سرهنگ
خانه سرهنگ فروغی در آتش سوخت. بخش اعظمی از بنا به طور کامل تخریب شد. نه تنها خانه سرهنگ فروغی که روزها خاطرات زنده در آن خانه و کوچه های میخچه گران در زبانه های آتشی که شایعات می گفت عمدا افروخته شده، سوخت و خاکستر شد. بخشی از ویرانه های خانه را هم با لودر خاک برداری کرده اند و از آن خانه و خاطرات، حتا آتشی یا خاکستری هم نمانده است. اما هنوز در خشت های گلی و دیوار های آجری و پنجره های ارسی نیم شکسته خانه های قدیمی گرگان این سوال حضور دارد: عمر آنان کی به سر خواهد رسید؟ " جاوید ایمانیان"کارشناس مرمت درباره خانه سرهنگ فروغی و سرنوشت تاسف بارش به گفت وگویی می نشیند.
- از خانه سرهنگ فروغی بگویید و ویژگی های معماری که این بنا را از بسیاری بناهای بافت متمایز می کرد.
خانه سرهنگ فروغی یکی از خانه های با ارزش قاجاری است که در محله میخچه گران قرار دارد. این خانه دارای شاخصه های خاص معماری و ارزش معماری زیادی بوده مانند ایوان مرکزی، پنجره های ارسی، درها و پنجره های متعددی که جریان و کوران هوای بسیار مطلوبی ایجاد می کردند، پوشش سفالی و کلاف های چوبی که در زیر هر طبقه وجود داشت و...
- آسیب هایی که این بنا را تهدید به فروپاشی و درنهایت منجر به تخریب تقریبا کامل بنا شد چه بوده است؟
این بنا دارای آسیب های فراوانی بود. بعضی از این آسیب ها طبیعی بود و برخی هم انسانی. آسیب های طبیعی مانند عوامل جوی و رطوبت و به تبع آن رشد خزه ها و قارچ ها و عوامل گیاهی که در حقیقت جزء آسیب های بیولوژیک بنا بودند. رانش ها و نشست هایی که در بنا ایجاد شده بود یا ترک های عمیق و متعددی که در دیوار ها و جرزهای اتاق های تحتانی و فوقانی به وجود آمده بود. اما بخش اعظمی از این آسیب ها، آسیب های انسانی بود.
دخل و تصرف هایی که از دوره های گذشته تا به امروز در بنا ایجاد شده بود مانند اضافه شدن الحاقاتی به بنا و یا محدود کردن برخی فضاها و یا کنده کاری هایی که در داخل بعضی جرزها انجام شده بود. متاسفانه در زیر بنا آب های سطحی را جریان داده بودند که موجب نشست بنا شده بود و در مرحله آخر آتش سوزی که تشخیص تعمدی بودن و یا نبودن آن در تخصص من نیست، اما به هرحال موجب تخریب بنا شد. در حقیقت آنچه که این بنا را از پا در آورد آتش سوزی بود که در اثر عامل انسانی ایجاد شده بود. در این مجموعه ارزشمند ده ها عامل سال ها تهدیدی برای تخریب آن به حساب می آمدند. مانند تخریب بخشی از ستون های چوبی در جلوی ایوان که نقش انتقال بار سقف را به دیوارها بر عهده داشتند. با تخریب این ستون ها سازه بنا در وضعیتی قرار گرفت که با کوچک ترین رانشی بنا تخریب می شد.
- در مورد خانه سرهنگ فروغی قصه های زیادی وجود دارد که در گفت و گویی کوتاه با ساکنان قدیمی و یا حتا جدید محله میخچه گران به آن بر می خوریم. آیا این قصه ها تنها ارزشی به عنوان یک قصه دارند و یا حقیقتا بخشی از حافظه تاریخی مردم هستند؟
وقتی اتفاقی چون تخریب خانه سرهنگ فروغی می افتد ما تنها با مرگ یک کالبد و یک سری الگوهای معماری مواجه نیستیم، بلکه با مرگ بخشی از هویت تاریخی یک بافت، یک محله و گاهی یک شهر مواجهیم. این هویت، شامل ارزش های فرهنگی، اجتماعی، اعتقادی و باورهای مردمی می شود که با این بنا روزگار گذرانده اند. خانه سرهنگ فروغی، خانه ای بوده که مردم هنوز آن را به عنوان خانه یکی از رئسای شهربانی گرگان می شناسند. در این خانه بدون شک اتفاقات سیاسی و تاریخی زیادی افتاده است که بخشی از آن را مردم نیز در خاطراتشان حفظ کرده اند. وقتی این خانه از بین می رود در حقیقت بخشی از این خاطرات و پیوند های مردمی که سال ها به آن خو کرده اند از بین می رود.
- با این اوصاف چرا اقدامات هوشمندانه تر و سریع تری پیش از تخریب این گونه بناها که دارای ارزش های زیاد تاریخی و فرهنگی هستند انجام نمی شود؟
ما هم معتقدیم که باید چاره ای برای این معذل اندیشیده شود. امروز خانه سرهنگ فروغی به همان سرنوشتی دچار شد که بسیاری بنا ها در چند سال گذشته و هیچ بعید نیست که این اتفاقات باز هم تکرار شود. من به عنوان یک کارشناس مرمت اینجا اعلام می کنم که بناهایی چون : خانه میر شهیدی، حمام زرين گل، خانه حاج قاسمي و... در معرض تخریب هستند. و اگر برنامه ای برای حفاظت آنان نداشته باشیم در آینده ای نزدیک تخریب می شوند.
- آیا میراث فرهنگی تنها متولی حفاظت میراث تاریخی و فرهنگی به شمار میرود؟ و اگرنه، چه سازمانها و نهادهایی باید در امر حفاظت و یا احیاء این بافت مدیریت، برنامه ریزی و صرف هزینه و بودجه کنند؟
متاسفانه دیدگاه اشتباهی وجود دارد هم در میان مردم و هم در نهاد ها و سازمان های مدیریت شهری که فکر می کنند میراث فرهنگی تنها نهاد متولی است که باید این بافت را حفظ و نگهداری کند. در واقع این تفکر غالب و اشتباه در سازمان های مدیریت شهری ماست که این حوادث را به بار می آورد.
برای حفظ و نگهداری این بافت ها در هر کجای ایران فرقی نمی کند، ما نیاز مند برنامه های جمعی هستیم. یکی از عواملی که در کشور های توسعه یافته موجب شده تا بافت ها و بنا های تاریخی شان حفظ شود خود مردم هستند. باید به مردم ضوابط تشویقی و آگاهی های لازم برای رفتار با یک بنای تاریخی داده شود. مثلا در خانه ای مانند خانه سرهنگ فروغی، وقتی مالکی آگاهی ندارد و از طرف هیچ نهادی تشویق نشده و مورد حمایت قرار نگیرد خب طبیعتا برای بنای به این با ارزشی دل نمی سوزاند.
در قوانین و آیین نامه شهرداری داریم که شهرداری ها باید درصدی از اعتباراتشان را به جریان حفظ و احیای بافت های تاریخی اختصاص دهند. در شهری مانند گرگان، شهرداری چند بنا را خریداری کرده ویا برای احیا آن بودجه ای صرف کرده است؟ در حالی که در بسیاری از کشور ها ما چیزی به عنوان سازمان میراث فرهنگی نداریم و این شهرداری ها و شورا ها هستند که وظایف تععین شده برای حفظ و احیاء میراث فرهنگی شان را برعهده دارند. مسکن و شهرسازی هم همین طور، حتا خود میراث فرهنگی، باید یک پلان مدیریتی ترسیم کند که در پروسه های کوتاه مدت، میان مدت و دراز مدت، این بناها را خریده، مرمت و احیا کند.
در نهایت می خواهم بگویم که خانه سرهنگ فروغی از بین رفت. اما در آینده ما ممکن است شاهد اقداماتی باشیم که بدنه بافت را به طور کلی از بین ببرد. ممکن است ما موفق شویم تک بناهایی را حفظ کنیم اما کوچه ها، بازار ها تکلیفشان چه می شود؟
ضمیمه استانی روزنامه همشهری 27 دی 1390 - ستاره حجتی
